Transponerende instrumenten: tabel, uitleg en partijen juist transponeren

Speelt een klarinet in Bes een genoteerde C, dan klinkt er een Bes. Dat is geen fout, maar opzet: de klarinet is een transponerend instrument — hij klinkt anders dan hij genoteerd is. Hier vind je alle gangbare transponerende instrumenten in één tabel, lees je waarom ze bestaan en hoe je een partij goed omzet.

Tabel: transponerende instrumenten

De kolom “Klinkend → partij” heb je nodig om een partij in C (bijvoorbeeld uit de partituur of van de piano) voor het instrument te noteren; “Partij → klinkend” is de weg terug. De intervallen heten zoals in neumascan.

* Een grote none is een octaaf plus een grote secunde, een grote tredecime een octaaf plus een grote sext. In neumascan staan tenorsaxofoon, basklarinet, baritonsaxofoon en tenorhoorn/bariton in de G-sleutel in de instrumentenlijst onder “Transponeren” — ze schuiven het hele interval op, inclusief het octaaf.

De transpositietabel als PDF downloaden — één A4-pagina met deze tabel en de tabellen voor toonsoorten en nootnamen hieronder, om af te drukken of op de lessenaar te zetten.

Het transponeren zelf, met de knoppen voor Bes-, Es- en F-instrumenten en de tool er meteen bij: muziek transponeren.

Niet transponerend zijn onder meer fluit, hobo, fagot, viool, altviool, cello, piano, harp en pauken — en in het orkest ook trombone en tuba: ze klinken zoals ze genoteerd zijn. In harmonieën, fanfares en brassbands bestaan trombone-, bariton- en tubapartijen echter ook getransponeerd in Bes of Es, in de G-sleutel.

Wat betekenen “in Bes” en “klinkend”?

De stemming van een instrument — “in Bes”, “in Es”, “in F” — is de toon die klinkt als de muzikant een C leest en grijpt. Een klarinet in Bes speelt uit de notatie een C en klinkt als Bes; een klarinet in A speelt een C en klinkt als A. Of het instrument hoger of lager klinkt, verraadt de naam niet — dat staat in de tabel.

Klinkend genoteerd (ook: partij in C, in het Engels “concert pitch”) betekent: zo opgeschreven als het werkelijk klinkt — zoals bij piano, viool of fluit. Partituren staan vaak klinkend genoteerd, de losse partijen van de transponerende instrumenten bijna nooit.

Let op bij nootnamen in buitenlandse uitgaven: wat in het Nederlands Bes heet, is in het Engels “B♭” en in het Duits “B”; onze B heet in het Duits “H”. Een “B♭ clarinet”, een “Klarinette in B” en een “clarinette en si♭” zijn dus allemaal onze klarinet in Bes.

Waarom bestaan er transponerende instrumenten?

• Dezelfde grepen, dezelfde noten: saxofoons en klarinetten bestaan in veel groottes. Omdat ze allemaal transponerend genoteerd zijn, hoort bij een noot altijd dezelfde greep — wie van alt- naar tenorsaxofoon overstapt, hoeft niet opnieuw te leren lezen.
• Geschiedenis: natuurhoorns en natuurtrompetten hadden geen ventielen en konden alleen de natuurtonen spelen. Voor elke toonsoort zette men er een andere stemboog op — genoteerd werd toch in C, en de stemboog bepaalde hoe het klonk. Daar komen “hoorn in F” en “trompet in Bes” vandaan.
• Leesbaarheid: piccolo, gitaar en contrabas klinken een octaaf hoger of lager dan ze genoteerd zijn — anders stonden hun noten ver boven of onder de notenbalk, met veel hulplijnen.

Zo zet je een partij om

1. Interval opzoeken: in de tabel hierboven staat hoeveel je verschuift — voor een klarinet in Bes vanuit klinkend een grote secunde omhoog.
2. Voortekening verschuiven: de toonsoort schuift hetzelfde interval op. Als vuistregel krijgen Bes-instrumenten twee kruisen meer (of twee mollen minder), Es-instrumenten drie kruisen meer en F-instrumenten één kruis meer — zie de tabel hieronder.
3. Elke noot verschuiven en de toevallige voortekens aanpassen: van een klinkende Es wordt voor de Bes-klarinet een F, van een klinkende B een Cis.
4. Omvang controleren: ligt een noot onder de laagste toon van het instrument, zet de passage dan een octaaf hoger — of speel hem op een ander instrument uit de familie.

Terug naar klinkend gaat net zo, in de andere richting: een trompetpartij in Bes gaat een grote secunde omlaag, een altsaxofoonpartij een grote sext en een hoornpartij in F een reine kwint.

Tabel: toonsoorten voor Bes-, Es- en F-instrumenten

Tabel: nootnamen van klinkend naar Bes, Es en F

De kolom voor Es is meteen ook een transpositietabel voor altsaxofoon: zoek de klinkende noot op en lees de noot die de altsaxofoon speelt.

Om te oefenen rond kerst: bij kerstliedjes bladmuziek staan 13 kerstliedjes uit het publieke domein, meteen in de toonsoort van je instrument — voor trompet, klarinet, saxofoon, hoorn en trombone, ook als PDF.

Sneller: partij fotograferen en laten transponeren

Met de hand omzetten kost tijd — en een vergeten voorteken valt pas in de repetitie op. Met neumascan gaat het zo:

1. De gedrukte partij fotograferen of als PDF uploaden.
2. Onder “Transponeren” je instrument uit de lijst kiezen — klarinet, trompet, saxofoon, hoorn en meer — of een willekeurig interval.
3. Ter controle beluisteren: de getransponeerde partij klinkt in de browser, de noot die op dat moment speelt is gemarkeerd.
4. Als PDF om af te drukken downloaden — of als MusicXML en MIDI.

Voortekening, toevallige voortekens en nootwaarden zet neumascan zelf. Het leest gedrukte losse partijen, als bèta ook piano, koor en partituren; handschrift nog niet. Voor wie dat de moeite loont, lees je in Voor wie is neumascan?; de tool zelf vind je onder Muziek transponeren.